Es mort lou grand poueto ousitan
BARBO TONI, L’ARLEQUIN DE DIOU

Barbo Toni Boudrìe es mort din l’apremesjour de diamenjo 14 de nouvembre per les coumplicasioun de na marìo malatio que da carque mes l’avìo coustrech a virar entre cliniques e espidal.

Lou premier de nouvembre avìo coumpì 78 ann. Al ero naisù a Fraise, en val Varacho, ma soun paire, magistre elementar, aribavo da ‘na ruà estremà de l’ubac dal Mel, Bouschirol. E al ero propi en navizant i istà pasà da minà aboù i reire a Bouschirol que Barbo Toni avìo escrich carcunes de ses pouezies mai touchantes.

Apres lou Lisè Clasic a Saluses, la guero e lou counged din lou ’43 per TBC poulmounar. Ent’al ’46 la laoureo en Letres, i premier ann de ensenhament din les escoles superioures, la diresioun de la bibliouteco de Saluses.

A l’intrà de i ann ’60 se piaso la boino de sa vito: lou pasage a les escoles medies de Sampeyre e lou retourn din la mizoun de Fraise. Avìo sarà coumo preside sa cariero escoulastico encà jouve, a mità de i ann ’70.

I ann ’60 soun decò i mai brouiant de sa escrichuro pouetico en lengo ousitano, aboù i libre "Fraise e Mel" (1965) e "Solestrelh òucitan" (1971). Ent’al 1968 (e pa, coumo es està escrich da pu part, ent’al 1961) foundavo, aboù l’atris Dominique Boschero e ‘n escadreto de jouve de Fraise, aquel Mouviment Aoutounoumisto Ousitan que erò està pensà e vourgù da François Fontan, lou teoric de l’ousitanisme moudern. Propi perquè al sabìo de Barbo Toni, Fontan, escapant da la Franso, ero aribà a Fraise.

Ma Fontan e Barbo Toni eroun dui enteletoual de biai ben diferent: laic, rasiounal, cartezian lou premier, umanisto e filoulògue, redi relijous e pien de fantazio lou secount. Poulioun pa durar. Barbo Toni din i ann de soun pensiounament se elounhavo da l’ousitanisme, acuzant lou MAO de ese trop marxisto. Soun anticoumunisme, a ‘n aqui temp tan souspet e foro modo, moustrarè ensinto na bono prevegenso, e decò aquelo aoutounoumio de pensier que l’à sempre marcà. A moun veire es just amete que aquelo critico al mouviment ousitan d’aquì temp alai ero en part razounà.

Barbo Toni avìo la bornho counvinsioun d’espiegar ses razoun countrocourent a qui que sie. De bot semiavo pa se rende counte de lou countest ente se troubavo. Ansi m’avìo counfesà de se demourar ben din lo role de provoucatour, cant al veìo lou mounde se sbalucar e s’escandalizar. Se Kierkegaard à parlà de l’escàndoul dal cristianezim, jo mai coumo atravers Barbo Toni lou cristianezim à moustrà sa naturo escandalouzo.

Ben de mounde tetun - i mai, i nhoc - mai que s’escandalizar i riìo dareire. A ‘n aquesto noumèlo foulclourìstico jutavoun decò ses tantes strampaleres, que aboù i ann eroun anà creisent: l’aoutostop òouto e alai per la prouvinsio, i chousier numre 50, l’enmancable zainou a ‘spales, aboù dedin libre e - se dizìo - les fisques d’ai, i bagage de velù en istà e unvern, aqui etern mudandoun de lano que mountavoun a cuerbe la chamizo escousezo fin escazi a l’estomi. La semplisità de vito de Barbo Toni ero coumouvento: en tacant da lou minjar, que da la mìtico epoupeo de l’ai, cant al ero preside a Sampeyre, ero pasà a les noùnzes e aribà al dogmo dal pouvrounin, que ele countavo d’esbrizar decò din lou lach dal matin.

Barbo Toni es està lou mai grand poueto de les Valades Ousitanes. Ma pa mac: sa poutenso viziounario e sa fino perchesioun dal misteri natural ne fan a moun veire un d’i mai grand poueto dal segle, de soubre des desboines lenguistiques e soubre tout estatales.

Din sa pouezio, que generasioun e generasioun de ousitan e de ome quitaren pa de leze, se trobo un sentiment panic de la naturo, un animisme cristian que vei din minque arbou n’ amo, din minque barmo un sarvanot - e Barbo Toni creìo per da boun a i sarvanot, din minque fach pichot ou cosmic l’epifanìo dal Diou evangelic, la sousto de soun amour per les creatures. Bizà dal doun de la trasfigurasioun, Barbo Toni veìo atravers la pouezio coumo tout din l’univers se groupe e se tene ensemo, da les esteles ai quiar des granges, da les esblues dal fouier al lour luze din i uei des minà, sus na cheino analògico que fai de la pouezio en viol, na draio, un segment veable din la courso enfinìo de l’imaginasioun umano.

Atravers la pouezio de Barbo Toni la lengo de les Valades Ousitanes d’Italio à fach un saout epoucal: da patouà despresià, da dialet minouritari destinà a l’estinsioun, a lengo aouto, sublimo, frisoun divin que aribo a devizar pa mac aboù l’ousitan que redescuerb sa identità alienà, ma, din soun respir universal, aboù touto l’umanità. L’empourtanso de tout acò es pa ‘ncà quiaro al noste temp, perquè la pouezio marcho sus n’oundo lonjo que chaparè beleou les generasioun a venir, e aboù un tabuis que deguno asioun poulitico pol esmiar.

La pouezio de Barbo Toni àouv lou sacre dapertout. Pouezio e critianezim soun da boun per ele na cauozo souleto. Ele preferavo soubre tout na lìneo mìstico e mendianto que da san Fransesc, atravers i sant garitour, aribavo findi a Doun Bosc e a l’amà Paire Pio.

Aboù tuchi aqui que sabioun encà parlar na lengo pa ‘statalo Barbo Toni se dediavo a n’obro generouzo de predicasioun. Decoulavo: un fium counfi envestìo lou bounoumet que magaro avìo mac dounà un pasage a ‘n aquel sec de aoutostoupisto. E souvent al se rendìo pa counte de l’empresiounanto ezibisioun de doutrino que i venìo dounà. La coulturo de Barbo Toni ero ben grando: ent’aqueste sens al ero un ver umanisto. Coumo al mestrejavo ses estories de sant e miracou, parier fazìo aboù les dedusioun etimoulògiques, que anavoun da l’ousitan d’i trobadour a i mout indoeuroupei, dal grec al germanic a lou latin medieval. Da aquestes estories de paroles sabìo gavar ma pac nosto lengo d’encui, ma decò nostes reis, l’estorio dal pasà, la nosto identità. Pasavo les nuech a leze e apounchar aqui libre que ele counsideravo de gran roumans d’aventuro: i voucaboulari. La lengo, aboù ses ourigìnes e derivasioun, aboù les parenteles, i emprum e i neoulougisme es uno des mai estraourdinaries aventures de l’ome, es lou testimoni de l’estorio d’un popoul, e decò de la sio amo.

I avìo en Barbo Toni ‘n aspet coumediant. I piazìo blagar aboù sa grando coulturo e soun biai de devizar. Ma sa veno de atour se revelavo soubre tout din la leturo pouetico. Ero coumo se d’en crep carcaren s’avisques din ele, la voous chambiavo registre, venìo mai lindoulo e chaoudo, s’enfiavo de retournis e de cantilenes que vers apres vers estachavoun al ritme di siou endecasillabi ou alesandrin. Din uno des derieres letures publiques - ero ente la guieizo de Santo Mario a La Manto, la fai apopres un ann - al ero aribà a chantar adirituro na pouezio, e sus n’aouto, "Ounto", tout d’en crep avìo brama i vers sentral. Pu tard, cant lou remenavou a Fraise, mavìo dich, aboù la sio tipico aoutoirounio: "Sabè, cha fà na brizo i fol!".

A lou cant public e coumediant courespoundìo apres un Barbo Toni segret, gelous de sa soulitudo, desidà a gardar la calmo di siou estudi e de sa meditasioun. D’aquì lou refus ezemplar de la televizioun e decò de la radio; que m’avìo countà d’aver agù din i ann ’50 ma que apres, cant s’ero routo, s’ero pa pus desidà de chatar, e pa de segur per avarisio. Da dezenes de ann al anavo pa pus al sinema, e m’avìo esmaravià souber que soun ideal de film comic eroun Stanlio e Olio. Delouro que moun amà Chaplin ero, secount ele, un nihilisto que countabandavo tristeso dareire na fasado de alegrio. D’aoute cant din soun refus de les destrasioun avìo decò eliminà i roumans, e da ben de ann lezìo mac pus pouezio e sagistico. Un Barbo Toni que s’estremavo a l’envadenso dal mound: lou telefono que sounavo dezenes de bot senso resposto, lou meteis per lou chouquin de mizoun, lou jardin que ero vengù ‘na bouscaio.

A la fin carque mes de vio vai entre cliniques, mizoun per i viei e espidal. Apres pa pus ren. Ou miei, secount Barbo Toni, lou paradis, entre i angel. Aquel paradis de Dante que ero la leturo que mai l’agradavo din i derier ann: pa pus les images sanhantes de l’Enfern e dal Purgatori, ma l’àouro esclento e puro, lou rire di sant, lou s’arambar al divin sentù pa coumo sembio mancanso de doulour, ma coumo pouzitività toutalo, coumo ver e councret bounur, coumo aquel rire que es la vero chifro dal Paradis de Dante, e que a Barbo Toni piazìo tan reveiar dentour an ele. Beleou de bot ses estrampalà aribavoun propi da na counsapevoulo voulountà de ralegrà l’aoute, de reveiar l’alegrio e lou boun umour din lou mound. Coumo i prensi d’en bot avìoun i lour arlequin per soulajar lou chastel, coum’acò Diou avìo siernù de ralegrar noste popoul crusià - aboù la sio estorio de bataies perdues, de alienasioun e de spoupoulament - aboù un siou arlequin.

Aùro que Barbo Toni es pa pus sarè pu da mal per tuchi nouzaouti de rire, ma poularen encà sumiar aboù sa pouezio.

Diego Anghilante

 


OUSITANIO VIVO - Anado XXV - n° 10 - nouvembre 1999 - N° 239