Es mort lou grand poueto ousitan
BARBO TONI, LARLEQUIN DE DIOU
Barbo Toni Boudrìe es mort din lapremesjour de diamenjo 14 de nouvembre per les coumplicasioun de na marìo malatio que da carque mes lavìo coustrech a virar entre cliniques e espidal.
Lou premier de nouvembre avìo coumpì 78 ann. Al ero naisù a Fraise, en val Varacho, ma soun paire, magistre elementar, aribavo da na ruà estremà de lubac dal Mel, Bouschirol. E al ero propi en navizant i istà pasà da minà aboù i reire a Bouschirol que Barbo Toni avìo escrich carcunes de ses pouezies mai touchantes.
Apres lou Lisè Clasic a Saluses, la guero e lou counged din lou 43 per TBC poulmounar. Ental 46 la laoureo en Letres, i premier ann de ensenhament din les escoles superioures, la diresioun de la bibliouteco de Saluses.
A lintrà de i ann 60 se piaso la boino de sa vito: lou pasage a les escoles medies de Sampeyre e lou retourn din la mizoun de Fraise. Avìo sarà coumo preside sa cariero escoulastico encà jouve, a mità de i ann 70.
I ann 60 soun decò i mai brouiant de sa escrichuro pouetico en lengo ousitano, aboù i libre "Fraise e Mel" (1965) e "Solestrelh òucitan" (1971). Ental 1968 (e pa, coumo es està escrich da pu part, ental 1961) foundavo, aboù latris Dominique Boschero e n escadreto de jouve de Fraise, aquel Mouviment Aoutounoumisto Ousitan que erò està pensà e vourgù da François Fontan, lou teoric de lousitanisme moudern. Propi perquè al sabìo de Barbo Toni, Fontan, escapant da la Franso, ero aribà a Fraise.
Ma Fontan e Barbo Toni eroun dui enteletoual de biai ben diferent: laic, rasiounal, cartezian lou premier, umanisto e filoulògue, redi relijous e pien de fantazio lou secount. Poulioun pa durar. Barbo Toni din i ann de soun pensiounament se elounhavo da lousitanisme, acuzant lou MAO de ese trop marxisto. Soun anticoumunisme, a n aqui temp tan souspet e foro modo, moustrarè ensinto na bono prevegenso, e decò aquelo aoutounoumio de pensier que là sempre marcà. A moun veire es just amete que aquelo critico al mouviment ousitan daquì temp alai ero en part razounà.
Barbo Toni avìo la bornho counvinsioun despiegar ses razoun countrocourent a qui que sie. De bot semiavo pa se rende counte de lou countest ente se troubavo. Ansi mavìo counfesà de se demourar ben din lo role de provoucatour, cant al veìo lou mounde se sbalucar e sescandalizar. Se Kierkegaard à parlà de lescàndoul dal cristianezim, jo mai coumo atravers Barbo Toni lou cristianezim à moustrà sa naturo escandalouzo.
Ben de mounde tetun - i mai, i nhoc - mai que sescandalizar i riìo dareire. A n aquesto noumèlo foulclourìstico jutavoun decò ses tantes strampaleres, que aboù i ann eroun anà creisent: laoutostop òouto e alai per la prouvinsio, i chousier numre 50, lenmancable zainou a spales, aboù dedin libre e - se dizìo - les fisques dai, i bagage de velù en istà e unvern, aqui etern mudandoun de lano que mountavoun a cuerbe la chamizo escousezo fin escazi a lestomi. La semplisità de vito de Barbo Toni ero coumouvento: en tacant da lou minjar, que da la mìtico epoupeo de lai, cant al ero preside a Sampeyre, ero pasà a les noùnzes e aribà al dogmo dal pouvrounin, que ele countavo desbrizar decò din lou lach dal matin.
Barbo Toni es està lou mai grand poueto de les Valades Ousitanes. Ma pa mac: sa poutenso viziounario e sa fino perchesioun dal misteri natural ne fan a moun veire un di mai grand poueto dal segle, de soubre des desboines lenguistiques e soubre tout estatales.
Din sa pouezio, que generasioun e generasioun de ousitan e de ome quitaren pa de leze, se trobo un sentiment panic de la naturo, un animisme cristian que vei din minque arbou n amo, din minque barmo un sarvanot - e Barbo Toni creìo per da boun a i sarvanot, din minque fach pichot ou cosmic lepifanìo dal Diou evangelic, la sousto de soun amour per les creatures. Bizà dal doun de la trasfigurasioun, Barbo Toni veìo atravers la pouezio coumo tout din lunivers se groupe e se tene ensemo, da les esteles ai quiar des granges, da les esblues dal fouier al lour luze din i uei des minà, sus na cheino analògico que fai de la pouezio en viol, na draio, un segment veable din la courso enfinìo de limaginasioun umano.
Atravers la pouezio de Barbo Toni la lengo de les Valades Ousitanes dItalio à fach un saout epoucal: da patouà despresià, da dialet minouritari destinà a lestinsioun, a lengo aouto, sublimo, frisoun divin que aribo a devizar pa mac aboù lousitan que redescuerb sa identità alienà, ma, din soun respir universal, aboù touto lumanità. Lempourtanso de tout acò es pa ncà quiaro al noste temp, perquè la pouezio marcho sus noundo lonjo que chaparè beleou les generasioun a venir, e aboù un tabuis que deguno asioun poulitico pol esmiar.
La pouezio de Barbo Toni àouv lou sacre dapertout. Pouezio e critianezim soun da boun per ele na cauozo souleto. Ele preferavo soubre tout na lìneo mìstico e mendianto que da san Fransesc, atravers i sant garitour, aribavo findi a Doun Bosc e a lamà Paire Pio.
Aboù tuchi aqui que sabioun encà parlar na lengo pa statalo Barbo Toni se dediavo a nobro generouzo de predicasioun. Decoulavo: un fium counfi envestìo lou bounoumet que magaro avìo mac dounà un pasage a n aquel sec de aoutostoupisto. E souvent al se rendìo pa counte de lempresiounanto ezibisioun de doutrino que i venìo dounà. La coulturo de Barbo Toni ero ben grando: entaqueste sens al ero un ver umanisto. Coumo al mestrejavo ses estories de sant e miracou, parier fazìo aboù les dedusioun etimoulògiques, que anavoun da lousitan di trobadour a i mout indoeuroupei, dal grec al germanic a lou latin medieval. Da aquestes estories de paroles sabìo gavar ma pac nosto lengo dencui, ma decò nostes reis, lestorio dal pasà, la nosto identità. Pasavo les nuech a leze e apounchar aqui libre que ele counsideravo de gran roumans daventuro: i voucaboulari. La lengo, aboù ses ourigìnes e derivasioun, aboù les parenteles, i emprum e i neoulougisme es uno des mai estraourdinaries aventures de lome, es lou testimoni de lestorio dun popoul, e decò de la sio amo.
I avìo en Barbo Toni n aspet coumediant. I piazìo blagar aboù sa grando coulturo e soun biai de devizar. Ma sa veno de atour se revelavo soubre tout din la leturo pouetico. Ero coumo se den crep carcaren savisques din ele, la voous chambiavo registre, venìo mai lindoulo e chaoudo, senfiavo de retournis e de cantilenes que vers apres vers estachavoun al ritme di siou endecasillabi ou alesandrin. Din uno des derieres letures publiques - ero ente la guieizo de Santo Mario a La Manto, la fai apopres un ann - al ero aribà a chantar adirituro na pouezio, e sus naouto, "Ounto", tout den crep avìo brama i vers sentral. Pu tard, cant lou remenavou a Fraise, mavìo dich, aboù la sio tipico aoutoirounio: "Sabè, cha fà na brizo i fol!".
A lou cant public e coumediant courespoundìo apres un Barbo Toni segret, gelous de sa soulitudo, desidà a gardar la calmo di siou estudi e de sa meditasioun. Daquì lou refus ezemplar de la televizioun e decò de la radio; que mavìo countà daver agù din i ann 50 ma que apres, cant sero routo, sero pa pus desidà de chatar, e pa de segur per avarisio. Da dezenes de ann al anavo pa pus al sinema, e mavìo esmaravià souber que soun ideal de film comic eroun Stanlio e Olio. Delouro que moun amà Chaplin ero, secount ele, un nihilisto que countabandavo tristeso dareire na fasado de alegrio. Daoute cant din soun refus de les destrasioun avìo decò eliminà i roumans, e da ben de ann lezìo mac pus pouezio e sagistico. Un Barbo Toni que sestremavo a lenvadenso dal mound: lou telefono que sounavo dezenes de bot senso resposto, lou meteis per lou chouquin de mizoun, lou jardin que ero vengù na bouscaio.
A la fin carque mes de vio vai entre cliniques, mizoun per i viei e espidal. Apres pa pus ren. Ou miei, secount Barbo Toni, lou paradis, entre i angel. Aquel paradis de Dante que ero la leturo que mai lagradavo din i derier ann: pa pus les images sanhantes de lEnfern e dal Purgatori, ma làouro esclento e puro, lou rire di sant, lou sarambar al divin sentù pa coumo sembio mancanso de doulour, ma coumo pouzitività toutalo, coumo ver e councret bounur, coumo aquel rire que es la vero chifro dal Paradis de Dante, e que a Barbo Toni piazìo tan reveiar dentour an ele. Beleou de bot ses estrampalà aribavoun propi da na counsapevoulo voulountà de ralegrà laoute, de reveiar lalegrio e lou boun umour din lou mound. Coumo i prensi den bot avìoun i lour arlequin per soulajar lou chastel, coumacò Diou avìo siernù de ralegrar noste popoul crusià - aboù la sio estorio de bataies perdues, de alienasioun e de spoupoulament - aboù un siou arlequin.
Aùro que Barbo Toni es pa pus sarè pu da mal per tuchi nouzaouti de rire, ma poularen encà sumiar aboù sa pouezio.
Diego Anghilante
OUSITANIO VIVO - Anado XXV - n° 10 - nouvembre 1999 - N° 239