OUSITANIO VIVO Marzo 1998
Corses de lenga ent aquò nòste
3^ PUNTATA
V’aquí descubèrt un motiu per acceptar o regetar un de lhi dui principis que, fin finala, ilhs vézen d’un lat lh’occitanistas e, de l’aute, lhi provençalistas e quarqu’estudiós de l’Universitat de Turin. Lhi prims ilhs volerien veire lor lenga e sièi dialèctes e sotzdialèctes reportats a l’esplendor d’un temps. Lh’autes ilhs paréissen s’esjauzir en laissar tot coma l'es, ben sabend -ilhs deverien èsser idiòtas per far ren aquest simple razonament-, que, a enchausa de la fòrça de lengas coma Italian e Francés -richas d’instruments de comunicacion de massa, de lors escòlas, fin finala, dal poder derivant de lor omnipresença-, aquest obrar al condanarè la lenga d’òc e sièi dialèctes a la mòrt ràpida. O vesem clar: la se poveria dire que quasi chasqu'un lustre una paròla occitana alpina ilh pèrd son drech a la vita, remplaçaa da un italianisme o da un piemontesisme.
Lo malastre de la lenga actuala dintz las valadas, se la s'interven ren, al es que lh’occitanòfones àn perdut la capacitat de crear en Occitan lhi neologismes a significar lhi novèls aspèctes de la vita d’encuèi, e ilhs se conténten de donar un vel de parvença d’òc a maladaptables mots clarament estranhs. Per aquò, laissar las còsas coma son, s’en las annadas passaas la significava manténer un tipe lingüístic abó una percentuala de barbarisme ben mai bassa en esgard a aquèl d’encuèi, o far aüra la representaria manténer un lengatge abó una percentuala d’inútils barbarismes absurda.
La chalerè achabar de se contar de còntes calucs, en parland de lenga occitana, per dire, clar e fòrt, qu’aquilh qu’ilhs intercàlen a dui mots d’Occitan tres imprecisacions trantalhantas, cinc piemontesismes e un nomre ininventariable d’italianismes, ilhs pàrlen pus l’Occitan que lh’avien mostat lhi rèires, ní d’aut registre ní de bas, perqué la colonizacion culturala marteleanta, facha per lo mejan d’autas lengas, ilh lh’à portats a parlar, se ren per segur lo dialècte referencial de las Alps, nimanc pus la varianta sotzlocala de lor ruaa qual ilh èra en orige.
L'es verai, donc, e l'o chal dire sensa páor, qu’aquisti ilhs son istats praticament oblijats a parlar lo lengatge de Babèl, e, se d’un lat, ilhs pòden costituïr un interessanta palèstra lingüística per lhi dialectòlogues, de l’aute ilhs represénten lo clar avertiment que, se per ver la se vòl salvar la lenga occitana dintz las valadas, l'o chal far, fins que sem en temps, e dintz una manièra seriosa. La chalerè aver lo coratge de creire ren al "al s’es sempre dich parei" de quarqu’un, o al meésme "acouiquí l’esist pa", e, abó una certana conoissença dal lengatge de cada temps e zòna d’Occitània, quora al es lo cas, la chalerè repropóner una forma vièlha, mas occitana, puslèu qu’una forma d’usatge comun, aüra, mas claríssimament ní occitana ní tradicionala.
L'es sotz lhi uèlhs de tuchi que já mac la lenga de cinquant ans a rèire ilh èra d’un biais ben diferent en comparazon d’aquela d’encuèi. Enperò aquò la s’es pas ren passat per naturala evolucion indipendenta de la lenga, mas per l’accion distructiva de lhi lengatges referencials de colonizacion sus la capacitat espressiva autònoma de lh’occitanòfones. Ió meésme ai auvit de formas nòvas manlevaas al Piemontés ond, la fai mens de dètz ans passats, ilh èra en usatge la forma occitana alpina mai pura. L'es lo cas de "la fiòca" qu'al ganha sus "la charamalha" o "la nevea" e "la neva", o suls tipes "la chai nèu" e -mens ben perqué abó vèrb a la francesa- "tomba nèu". Mas lo cas de "béve de l’aranchato" al pòl èsser l’esemple melhor dal grad de dechaïment dal dialècte local qu’al o registra. "Aranchato" al es Italian vestit d’Occitan unicament per sa terminazon en "-o". Quora trobèssem aquest mot entz un lengatge d’òc qu'al conóis encara la vièlha terminazon en "-a", qu'al deveneria aquest "aranchata"? Belèu lo fruch dich da lh’Italians "arancia", nòsta gent-étnica ilh o conoissia pas, mas lhi fraires qu’ilhs ísten de l’auta partïa de la bèrcha, vèrs las richas planas occitanas, ilhs o conoissien pro! Aquò l'èra, e l'es encara, apelat "irange". Aüra al es clar decò a lhi bòrnis que se "irange" al deveria èsser lo nom dal fruch decò dintz las valadas, al luèc de vàrias autas denominacions presas a lengas confinhantas, essend mai lògic qu’un dialècte occitan al manlève un mot a lh’autes dialèctes occitans -decò se geograficament luènhs- puslèu qu’al o manlève a autes lengatges estranhs -decò se confinhants-, a major razon lo nom d’aquela bevenda al deveria èsser "iranjaa" (o "oranjaa" sus "orange"), çò l'es la forma alpina de "iranjada" coma avem en Alpin "amaa" de "amada". Naturalament averem "bevenda", coma "vivenda", al luèc de l’orrible "bíbito" maltirat dal "bibita" italian, desplaze pas a tuchi lhi que crïen alèrta s’òm prepausa de se gardar de quarque mot de derivacion estranha.
Luca Quaglia