OUSITANIO VIVO Dezembre 1997
TOUTES LE COZES FAN LOU VIR, E DRAN OU APRES TOURNOUN MAI
Siou anà troubar Franco Baudino ( couneisù da tuchi coumo Francou d'Bastian), en 'Co di Martin a Elvo. Fazìo empaou de temp qu'avarìou vourgù parlar d'aquel persounage e parei n'aproufitou per lou far countiar. Perquè propi Francou? Perquè es na feguro forto ent'aquel pais que, din nostes valades pensou sie-be lou mai simbolic: per la beleso, per l'izoulament, per l'ezpoupoulament, per la capasità d'endustria-se ental dur passà (i chabeìer), per l'amour a la leteraturo: i poueto e 'scribaire), e fin per ese stà, carqui ann passà, lou pu paure pais d'Italio. La cazo de Francou es aquelo vieio, peiro e bosc, ma nele, da bon muròou, l'à 'scazi touto arfacho, peiro sus peiro, soubrusier e pianches de meouze, coumo dran. Sien asetà din 'na groso cuzino, lou sol à de gros traou e post de meouze, asetà a 'n long taou da groso famìio d'en bot. La famìio de Francou es ren grosso: la fremo Angela ques la magistro dal pais e la fìio Simonetta que estudìo a Couni (3° Rajounerìo).
Parla-me empaou d'la tio vito
Siou naisù ent'aquesto cazo ental 1948, aviou dui ann quouro ma maire s'es separà da moun paire e parei siou anà vioure en la ruà d'ma maire: á Quios Soubiran. Anavou a l'escolo a I Moulin a pé, mez'ouro de chamin. D'asenses nen fazìou empaou. Enlouro a Elvo i avio encà catre magistres: ent'I Moulin, a Le Granges e dui al Sère. Lou primier ann, outoubre dal '54, mac a I Moulin eroun 20 escoular. I magistres venioun da foro, arubavoun a l'outounn e anavoun a cazo mac a Natal e Pasques.
Foro d' l'escolo coumo ero la tio vito? Travaiaves?
Da pichot fazìou gaire, anavou en pasturo, da uech ann fin a seze, apres ai tacà far lou fen e chadlar les besties. A vint'ann ai d'cò fach lou bouscaiol, isì a Elvo perquè foro arzistìou ren; ai prouvà anar a Sanremou ma ai durà 'na semano e siou mai vengù a cazo. Ma isì sabìes pa coumo far per ganhar dui sòout e alouro siou anà a Couni a far lou muradour. Erou pourtà per aquel travai e ai emparà en travaiant.
Sies partì bou l'ideo de star a Couni?
A nou! Ero mac per ganha-me la mico e siou mac 'stà sìes ann. Lou sande e la diamenjo erou sempre isì al paìs, l'istà veniou a far lou fen. Sal travai, ilaval, eroun tuchi d'Elvo ma la mio ideo ero de retournar al paìs, m'à mai enteresà star foro.
E couro sies retournà al pais t'an fach sendic d'Elvo. Sonqu'es 'stà per tu l'esperienso aministrativo?
Per far lou sendic charìo ese arquitet, avoucat e rajounìer, alouro poularìes gavart-lo na brizo, se ouguese jo sabù sonque sai avuro, m'la sarìou gavà miei. Es coumplicà a rezolve i proublemo e a soudisfar la gent, belo se siou counvint que qui fai l'aministrasioun deou patir le lamenteles de d'gun.
Parles de lamenteles, ma isì a Elvo tuchi recounouisoun que d'gun a fach lou sendic bou tan empenh coumo tu
Lou proublemo es que, se sìes sensible a sonque founsiouno ren e pos far gaire, ou ren, per fa-ou founsiounar, a la fin arubes pus a vìoure. Mi me siou empenhà la mità d'acò qu'avario agù d'manco, ma pouliou ren far d' mai. Se deves vioure d' toun travai e, en l'estes temp deves pasar lou temp a aministrar, coumo fas? Me piazìo e magaro poularìou anque fa-lou ben, ma a livel ecounomic pui ren permetem-lou. Ou as d' temp libre ou pos ren fa-lou ben.
Qual es toun travai?
Faou l'agricultour e, bou i mie nebou, gavèn la neou, apres carque travai din l'edilisio, en pau d' tout. Les entrades soun gaire ma mi siou countent perquè pui star isì.
Isì a Elvo tuchi aquei qu'an damanco d' carcoso van da Francou perquè es bon a far d'tout, ranjar, saldar, resiar, pasar a la piano, ... Sies na persouno de referenso per tout lou paìs
Pensou que i nen sìe d'aouti bon 'ma mi, ou magaro encaro pu bon, ma magaro soun ren tan despounibou, apres ai sempre agù na brizo d'atresaduro e la gent à pià la coustumo d' venir da mi. Es na groso respounsabilità , ma es parei.
Vives din 'na ruà ente i a na deseno de persounes, pa na groso counfuzioun, e puro as arfach ta granjo, ilamoun chapui a I Charbounet, coumpletament dal pe. As fach en bel travai, tout a peiro, 'na pilio arioundo, le pianches en bosc, lou cubert a laouzes. Voulies en post soulitari?
Bo, es parei, vouliou propi en post soulitari, per star lu mai pousibou avuro, e pouler fenir i mìe journ ilamoun a la granjo. Per mi la granjo es propi lou mai d' tout. S'en journ arubou a libera-me de tuchi i empenh, vui anar a la granjo, istà e uvern. Sentou que vaou dacordi abou le besties, i arbou, la naturo, i post me parloun, me contoun carcoso. Me sentou ben e ai pus damanco d' chamar d'aoute. La soulitudine per mi es ren refuzar i aouti, ma me douno 'na groso soudisfasioun.
Sai qu'as tacà en travai per salvà lou record di noum di post d'Elvo, i toponim. Me parles d'aquesto pasioun?
Se arubou a fenir dran d' crepar, vui far en chensiment de tuchi i piloun d'Elvo, toutes les vieies fuzines qu'i avio pr'aquì , tuchi i moulin, i noum di prà , di bial, di bosc, tout. Ma es char, me vai almenou 20 fotou 70x100 per aver tout Elvo e pr'acò chal bilanchar carque milioun. Sus la fotou marcou abou en numre onhi post e apres sus 'n escartari i numre abou i noum. Tuchi i jouve, e carcun d' ma età, an jo perdù en baroun d' noum. Lou sentou coumo en douver de salvà la memorio. En prà qu'es sono Jouvenil, 'n aoute La Plà , Rocho d' La Rouo qu'es ilai en Brioun vers San Michel.... Sas sonque vol dir Rocho d' La Rouo? Es na rocho afrouzo, e per far pòou a le minà dizìoun: "vai ren ilai que Dando Rouo t' chapo".
Sonque penses de l'avenir d'Elvo?
Pensou que couro mi erou minà , dal '50 al '58, mac en Quios Soubiran (I Quiot-La Ruà -I Balet) eroun 64 persounes. Avuro, qu' ìsten tou l'ann, sien nhanco pus acò din tout lou paìs. Alouro Elvo soubravo encà i 500. A veire acò semeio, din lou temp court, que lou paìs sie fenì, ma mi pensou ren qu'anaré parei. Toutes les cozes fan lou lour vir, e dran ou apres tournoun mai, tout retourno a la naturo, scapes pa d'aquì. En bot la tero valìo mai isì que a Savian perquè s'estavo miei isì qu'en pianuro; vint'ann fa en fabrico s'estavo ben, tuchi courìoun per intrar, avuro n' à pus d'gun que part d'isì per anar en fabrico. Le cozes an chambià en pejou ilaval ma a favour d'isì . Segur, carcun trebularè a tournar perquè, ental temp d' l'aboundanso, an lisà cheire les cazes e parei an pu ren, ma ... atensioun ai temp dur!
Enti derier temp, coumo dìes tu, i jouve soun pus partì e carcun à pià courage e à fach de gros envestiment: vòoutes abou dezenes ou sentenes de vaches, maquinari, ecc.. Es counfianso ental destin dal pais? Counvinsioun de vouler vioure isì? Ou mac counseguenso de la crizi en sità e en la piano?
Foro dal pais lour piai ren e istoun isì ma, secound a mi,
din aquesto dechizioun manco encà l'element cultural. Buta-se a
far le cozes a livel scazi industrial, a Elvo, es na cozo
foro mezuro. Ai ideo que pole ren durar. Ou sies na famìio groso
(e avuro es pus parei) e tuchi travaioun dur, difrent pos pa far
lou fen e acudir sentenes d' besties senso masa-te d' travai e
frusta-te ental vir d' gaire. Nuech e journ senso pus temp per
ren d'aute. Ou alouro que fas, chates lou fen foro?
Ent'aquesti paìs isì charìo veir-lo difrent. 'Na metà d'
turisme, 'na metà d'agricoulturo. Avuro manco 'na
despounibilità d' servisi per i turisto: post per aloujar e
minjar. Charìo svilupar d'inisiatives d'agri-turisme,
ranjar le cazes e ouspitar la gent que chamo d' venir.
A Elvo avé mountà en cazeifichou en couperativo. Coumo marcho?
Marcho ben, ma aven pa prou d' lach per soudisfar la demando d' froumage. Chalarìo d' mai 'na mentalità de travai couletìou que ren tuchi an. Es pouzitìou que avuro aven en pasage d' mai e, da en lach de calità poulen vende diretament a la gent en froumage de calità. Isì amoun chal que pounchen mai que tout sus la calità pu que sus la cantità. En discours anario fach dran ou apres, magaro a livel de valado, per vende diretament la charn d'le nostes besties de calità.
Tu sies enamourà d' la nosto lengo, la parles ben, escrives d'cò ?
Isì a Elvo la parlen encà tuchi nosto lengo, belo i jouve e i minà. Scrive-lo es pa parei, aven pa agù d'escolo pr'acò. Minca tant 'scrivou carcozo a mio maniero, sai pa se din la maniero justo, Isì aven jo agù empaou d'escribaires: Toni d' l'Aouro, Pietrou d' Seze (1) e d'aouti. Toni d' l'Aouro avio sa cazo a Le Grangetes, isì dapé, ero l'ome pu brave d'Elvo, es mort a paso nourant'ann abou lou cor de na minà .
(1) Toni d' l'Aouro (Pietro Antonio Bruna Rosso) aoutour de lou "Piccolo dizionario del dialetto occitano di Elva" - Pietrou d' Seze (Piero Raina) aoutour d'empaou de libre: "I canti della mia terra"; "I figli dei briganti"; "Sotto l'albero del pane"; "La mia valle aveva un'anima"; "I reis chànten encaro"