OUSITANIO VIVO junh 1998
Las valadas occitanas e la novèla dimencion europea: qual es la plaça per una personalitat regionala?
Mai coma dins aqueste darrièr periode s'es vist sus lhi jornals locals la presencia de las nòstras valadas, per aveniments culturals coma tanben per autres, regardants lo torisme, l'economia etc., a marcar benlèu una certa represa de l'iniciativa, de la dinamica sociala dins lo nòstre territòri.
Las valadas, encuèi, son encara un territòri de montanha, marginalizat, a la frontièira entre lhi dos Estats-Nacions italian e francés, una "talvera" (la linha que separa doi champs coltivats) coma disia lo mai grand escrivaire occitan del segle, lo roergat Joan Bodon, que però, se sauprèn profitar de las escasenças que naisserèn ambe la bastison de l'Euròpa novèla, poirèn benlèu reversar aquesta marginalizacion, e jogar un ròtle central de comunicacion entre l'arc Barcelona-Marselha e lo Nòrd Itàlia.
Aquò vòl dire d'un caire amelhorar lhi liams economics, culturals e politics ja bastits ambe la plana piemontesa, en fasent creisser lo ròtle actiu de las valadas (per exemple dins la gestion de las aigas d'irrigacion, que provenon subretot de la montanha occitana, o dins lo torisme, invernal e d'estiu); de l'autre caire, vòl dire tanben bastir dei novèls rapòrts ambe las regions d'Occitània e Catalonha, ambe las quals partejèm una cultura, de reis e un eiretatge istòric important, que nos chal pas desmentiar en aqueste tèmps que vei la bastison d'una Euròpa novela. En efièit, malgrat que la descobèrta de l'existència d'un important patrimòni cultural, liat a la cultura occitana, remonte a la debuta dei annadas 1955-1960 (fondacion de l'Escòla dau Po’ dins lo 1961), e que d'aquel tèmps fòrça associacions son naissuas per la recèrca istòrica, la sauvagardia de las tradicions, la musica…chal remarcar una certa manca d'interès, fin encuèi, de la part de las institucions politicas e comercialas. Çò que se vei encuèi es benlèu lo senhal de la debuta d'un chambiament, es a dire la naissença (benlèu) d'una novèla consciença dins la societat de las valadas que compren la necessitat, per reversar la marginalizacion, de jogar finalament un ròtle actiu qu'es pas mac adoptar dei models que nos prepausan dal defòra, mas au contrari profeitar de la nòstra personalitat per crear una eschasença de desvolopament, uman e economic. Exemples son lo projècte de la "Euro-region" que bota ensemp Niça, Imperia e Coni, ambe lhi novèls rapòrts en bastison entre lors entreprisas economicas; lo desvolopament agut dins las darrièras annadas da la Chambra d'òc, que reunis encuèi un centenat de entreprisas economicas de las valadas, que comprenon coma lo marc "òc" pòl jogar un ròtle, oltra que cultural, economic; lhi projèctes Interreg de la Comunitat Europenca, de mai en mai utilizats per crear novèls liams (comercials, economics eca.) entre valadas italianas e francesas que partejan lo meteis còl (Val Pelis/Val Varacha e Queiràs; Val d'Estura/Val Maira e Val Ubaia…); tot aquò pòt esser sintetizat per la chausia, facha da la Comunitat Montana Val Maira, del nom "Espaci Occitan" per lo novèl centre (d'estudis, d'entreprisas, de botigas…) finançat da la CEE e que naissaré a Droníer, ambe lo mot "occitan" que marca clarament lo projècte mai ambiciós per una renaissença economica e culturala de las valadas, e que ja a la debuta a portat fòrça contactes ambe instituts d'estudis, entreprisas economicas e comunas de la Lengadòc.
Adonc, la bastison d'una nòva Euròpa pòl marcar un moment istòric de renaissènça per lo territòri occitan en Piemont, situat al centre de l'arc mediterranenc Barcelona-Milan, e favorit da l'aver serbat una cultura qu'es un natural mejan trans-nacional.
Es pas que tot sia facil o decidut, au contrari, siem mac a la debuta, e polèm encara perde aquesta possibilitat de renaissença, per exemple se acceptèm de divenir mac un territòri de passatge, benlèu una etapa sus un'autòrota, o se nos serrèm en nos-memes, en gardant mac al país, paurós dei chambiaments al nòstre entorn. Dins lo futur, per subreviure, charrà trobar una via originala, pas omologaa ambe la resta d'Euròpa, que nos faça ganhar l'atencion dei toristas, de las entreprisas economicas, o restarè pas deguna esperança: aquesta via pòl benlèu esser trobaa dins la cultura occitana, encara serbaa aqui, e que rend unicas aquestas valadas. Per exemple, se pòl senhalar la fòrta creissença del torisme dins lo nòrd de l'Escòcia, dins las zònas de lenga gaelica (qu'es fòrça mens parlaa de l'occitan aqui), après que l'administracion regionala a començat a financiar la bastison de musèus, percorses toristiques, televisions, escòlas etc. fondaa sus l'especifitat d'aquela lenga; aquò a portat a pòstes de travalh en zònas economicament marginalizaas coma lo territòri de las "Highlands", dins entreprisas de television, de radio, de computers e tot aquò.
E chal pas desmentiar tanben lo gròs problema dei rapòrts ambe lhi estats nacionals. L'un, l'estat italian, es estat sovent pauc enteressat a sa perifèria, particularament la nòstra, e laissa gaire mejans per obrar eficaçament a las regions "ordinarias" coma lo Piemont: i a per exemple una manca d'interès dei politics romans sus un argoment coma lo federalisme, considerat secondari per eles mas pas per la popolacion del Nòrd Itàlia, coma tanben una manca de investiments estatals dins lo sistema dei traspòrts trans-alpencs (tot l'interes es per la dorsala Milan-Roma, que nos laissa talhats defòra del sistema europenc dei traspòrts se ven pas completat per de novèlas linhas ferroviarias per las Alps), en particular dins las valadas. L'autre, l'estat francés, contunha a esser embarrat dins lo sieu mite de la "França etèrna", dins lo sieu centralisme prefond; es tanben da considerar la fòrta pujaa del FN en Occitània, e particularament en Provènça, que son una menaça per un eventual futur comun.
Pr'aquò, per las valadas l'idèa d'una novèla Euròpa (que es, naturalament, encara fòrça perfèchonabla: "Euròpa" deu pas esser un organisme legislatiu que fòrça a produire lo lach dins estabis ambe lo "pavimento piastrellato", o un organisme fondaa mac sus l'economia) es benlèu la darrièra possibilitat per bastir un futur que sia pas mac de decadéncia e envièlhament, mas de desvolopament economic e social, ambe l'afortiment dei contactes ambe la resta d'Occitània e Catalonha en profeitant dei mejans d'escambis donats da la cultura occitana e de la creissença de l'importancia de las regions naturalas dins la futura Euròpa.
Mauro Bertolino