L'ITALIAN SENS DANTE POLIA EXISTIR, MA PAS SENS GARIBALDI
Entrevista a lo lenguista Xavier Lamuela

Xavier Lamuela, 50 ans, catalan, viu a Gerona e es professor a l'Universitat de Tolosa. Après aver trabalhat a l'unificacion del catalan a partecipat a la Comission encharjaa de realizar las nòrmas de l'occitan de la Val d'Aran e a la Comission per las nòrmas dal furlan. Aüra fai part del Conselh de la Lenga Occitana e al es responsable de la Commission Lenguistica que trabalha per conte de Espaci Occitan sus la lenga des Valadas Occitanas d'Itàlia. Abo sa fonza votz da bas parla quarquaren coma sèt o uech lengas (catalan, occitan lengadocian, furlan, espanhòl, francés, italian, anglés...).

Professor, parlem d'aquestas experiéncias passaas de normalizacion lenguística

Lo problema es de trabalhar sus una lenga que es dins una situacion sociala marginala: una lenga que a pas un pes sus l'avançament social del monde. Amè las lengas oficialas la persona que parla pas coma cal es al marge, a pas de possibilitat de trabalh. Aquò es un di mecanisme de la substitucion lenguistica: lo monde que passa a la lenga oficiala pensa que aquò avarè de consequéncias sus sa vida, sus sa carriera ecc.

Mas l'idea que per parlar coma cal una lenga cal abandonar l'autra es erronèa. L'idea correcta per l'avançament social es de parlar mai d'una lenga, e encomençar parlant la lenga locala e la lenga oficiala ajuda après a emprener d'autras lengas.

Après i a de dificultats d'òrdre psicologic: per lo monde acostumat a un rapòrt mai que mai afectiu amè la lenga locala lo descors de far una lenga generala passa mal. Se i a pas una vertadiera volontat politica de ajudar l'espandiment de la lenga, lo trabalh que se fai per tot aquò es un pauc una faiçon d'enganar lo monde, que a l'impression da far un esfòrç que finalament es inutile.

E coma marcha lo trabalh de la Comission Lenguistica per las Valadas?

L'idea era aquela de causir una varietat referenciala: se volem pas far una mesclanha de totas las varietats de las Valadas, cal far una causida, quicòm que pòl foncionar de la val Pò a la val Gés, mas que per las autras valadas pòl pas prene conte de tot. Mas aquò que fasem a un caractere de propòsta, de proposicion: avem una consciéncia dinamica, quand aquò sarè publicat sarè pas definitiu e acabat, tot lo monde polerè dire quicòm, e sarè finalament l'usatge lo que precisarè aquò que caldrat, que sarè vertadierament foncional, que permeterè d'emplegar l'occitan dins aquelas situacions novèlas.

Disetz de pas aver siernut (chausit) una mescla de tot lo territòri occitan en Itàlia, mas de l'autre cant avetz decò esclus la via contrària de prener una parlada e la proponer coma modèl per totas autras.

Ieu disi: se cal una varianta referençiala, deu estre aquela que poleria aprene un estranger que, en parlant, veneria acceptat da lhi natius, que aurion totjorn l'empression que parle pas exactament lo meteis que elis, mas que benlèu es d'una valada al costat. Aquò es possible al nivèl de las valadas centralas. Las solucions son gerarquizadas: la prumiera solucion es de las varietats centralas, la que es mai generala...

Mai generala o mai originala?

Lo criteri mai emportant es aquel de la generalitat, corregit per lo criteri d'occitanitat: quand la question se pausa entre un tèrme que es clarament d'origina occitana e un tèrme, per exemple, d'origina clarament piemontesa, naturalament la preferencia es per lo tèrme occitan, se es pro espandit.

Dins lo cas de lo pronom de la premiera persona del singolar, lo 90% dal territòri adòbra "mi" e lo 10% adòbra "iu"...

I son totes dos: cal tenir conte que "mi" arriba dal piemontés, aquò es vertat, mas "meu, mi" existís tanben en Lemosin. I a la dobla causida. Naturalament saria un problema se i auguesse totjorn 14 causidas, mas se n'i a doas pòl anar. Après de còps la grafia resòlv una partia dal problema: escrivem totjorn "maison", e la variacion es dins la leitura.

Lo trabalh que cal far es de dubrir de pòrtas e de fenestras, de facilitar la comunicacion dins las valadas dal costat italian e amè l'occitan central e de la Val d'Aran tanben, a l'autre extreme de l'Occitània.

Se las varietats son talament particolarizadas es tanben per çò que i avia l'isolament, e l'isolament al moment actual me sembla pas una bòna causa. Se i a la dubertura i aurè forçatament un nivelament, aquò es inevitable, lo cal dire. Me se fasem las causas coma cal lo nivelament vòl pas dire l'escapament complet, mas vòl dire que benlèu i aurè pas tant de particolaritats.

Jean-Michel Effantin, a propòsit del breton, escriu (O.V. 252) que i a "doas varietats, d'un caire lo breton local, pas ensenhat, unicament oral, e que aüra es pas plus transmés, e de l'autre caire lo breton standard, sostengut per una institucion e que correspond a las fòrmas escrichas de la lenga destinaas a la comunicacion al defòra de la comuna". Es pas un pericle que se presenta decò per nosautres?

Se i a pas una intervencion, que se parlarè dins 30 ans? Probablament italian, o en tot cas quicòm de completament diferent de aquò que se parla ara. Se l'intervencion assegura que dins 30 ans se parlarè occitan, bèla que un occitan diferent, me sembla melhor que laissar la deturpacion trabalhar soleta. Cal veire aquò dins una perspectiva dinamica: es completament impossible que dins 30 ans se parle dins las valadas l'occitan que se parlava i a 30 ans. En realitat ara se parla pas aquò: se en vòl anar sercar un occitan vertadierament autentic cal anar sercar lhi vielhs.

Mas i a pas lo pericle de un occitan coma lenga-museu, astracha, voida, que a pas pus de rapòrts embè la vita quotidiana...

Cal pensar que l'italian, per exemple, es istoricament una lenga artificiala, literària, gardaa en realitat dins lo frigorific d'un usatge literari que, a un moment donat, es istaa fargaa coma lenga d'usatge general. Aquela lenga que a la fin dal sègle XIX era quicòm de completament artificial ara es quicòm de completament natural.

Se per parlar de la cultura tradicionala lo monde polerèn pas emplegar l'occitan es per çò que i aurè pas mai de cultura tradicionala. Es pas lo problema de la lenga, es lo problema de l'evolucion de l'istòria.

I a un error ideologic abitual: creire qu'es la lenga la que pòrta tot. Mas la lenga s'adapta a cada vida que i toca viure. Ben de rasonament partisson d'una idea fixada, d'un mond idillic del passat. Me degun parla pas de tornar an aquel mond, de levar l'electricitat, lo caufage, lhi ordinators... Se levam pas tot aquò, e ben! Avarem una lenga que parla d'electricitat, de caufage e d'ordinators, en occitan coma en italian, en anglés o en chinés.

Passem a la grafia normalizada o comuna, coma vos preferetz la sonar. Iu siu convint de la validitat istòrica d'aquesta grafia, ma me rendo decò conte que una grafia etimològica es ben pus da mal da emprener e da mestrejar que pas una grafia fonemàtica. la mia experiença personala es que dins un'ora ai emprés la grafia de l'Escola dòu Pò e que da aquel moment sio istat mestre d'escriure que se sia da solet, simplament analizant lhi son que sortion de ma gola. Abo la grafia normalizada la sensacion es de èsser espropriat de ma lenga, de pas pus èsser mestre de l'escriure sensa far recors a de correctors, de "mandarin" - exactament coma en China, onte l'escrichura era un'art talament difícila que s'era creaa una casta sociala dentorn a n-aquò.

Es coma en l'informatica, onte aquò qu'es facile es empoisonat, per çò que aquela predicacion de facilitat ajuda e vender lo produch. Windows, per exemple, es un sistema teoricament facile, me es un sistema barrat per çò que, per de rason comercialas, vos mòstron pas tot aquò que i a dedins. E ben, ieu preferissi un sistema que me demanda un aprendissatge mai long, mas que quand l'ai empres me permet de far mai de causas e de las comprene melhor. Amè la grafia comuna benleu l'aprendissatge es un pau mai complés - disi pas de no - mas fasetz un investiment aquí: per exemple per poder legir aquò que se pùblica en Lemosin, per intrar dins una comunicacion mai larga en Occitània.

Entè pensatz que aquesta lenga referençiala, que avetz encomençat a bastir, polerè s'enraïzar de mai? Dins las autas valadas, onte se parla encara occitan, o dins las bassas valadas, onte l'occitan es anat perdut mas onte i a decò la recercha d'un patrimòni da recuperar?

D'un costat se fasem aquel esfòrç es per receber l'acceptacion del monde que parla la lenga. Mas la causa novèla d'aqueste trabalh es que permet d'aprener la lenga a los que la parlon pas. Quand as empres una prumiera lenga neutra alara pòs encomençar de parlar e t'adaptar a los que parlon una lenga eritada.

Eliezer Ben Yehuda es lo lenguista ebreu que a creat la lenga ebraica moderna après 2000 ans de lenga liturgica. A fach una operacion istòrica perquè aüra l'ebraic modern es una lenga espantiaa en tot lo mond e parlaa da milions de personas. Polem vos considerar lo Ben Yehuda occitan? Vos sentetz pas un ingenier lenguístic entren de fargar un'operacion que avarè de consequencias istòricas e sociològicas?

Que ague de consequencias istoricas e sociologicas lo esperi, mas ieu me sentissi pas particolarment important. L'esfòrç que la nòstra Comission fai es de trobar la faiçon de pas anar tròp contra la lenga eritada.

Mas finalament es pas lo lenguista que fai de causidas atal o que decid lo futur de la lenga. Son lhi parlaires, naturalament dins de condicions economicas e sociologicas particularas. Se dins 100 ans se parlarè occitan aicí coma lenga de las afeccions, mas tanben de trabalh, de progrés, de totas las activitats, aquò serè lo merit de lhi parlaires.

Lhi parlaires. E aqueli que penson que sion las grandas òbras literarias a bastir una lenga?

L'italian sens Dante polia existir, mas pas sens Garibaldi: l'italian es una lenga de tots lhi usatges per çò que i a un Estat italian que s'es cargat de la espandir. Es totjorn un rasonament foncional: las lengas existisson quand i a un usatge per las far existir. Aquò es pas lhi escrivaires, es pas lhi linguistas, es l'ensem de la societat que lo fai possible.

Fach da Diego Anghilante

OUSITANIO VIVO - Anado XXVIII - n° 5 - mai 2001 - N° 256