LO BRETON VAI PAS DISPAREISSER, MES...

L'es pron coneissut que dau mai un es luenh de l'endrech onte es creissut, dau mai son còr bat per son païs e sa cultura. Es coma aquò que, dins mon pechit vilatge de Droma, avem eiretat dempuei una vintena d'ans d'un breton qu'es vengut cultivar sa celtomania en terra occitana... Coma el me fai l'amistat de me prestar sovent de libres sus la Bretanha, ai descubert lo mes passat "Qui parle breton aujourd'hui, qui le parlera demain" ("Qui parla breton encuei, qui lo parlarè deman,") publiat per Fanch Broudic a Brest en 1999.

L'autor analiza en detalh los resultats d'una granda enquesta regionala de 1997 sus la pratica dal breton en Bassa-Bretanha. Sabem que la region administrativa francesa Bretanha, quatre desparta-ments, compren a caire de la Bassa-Bretanha de lenga bretona onte vivon 1.500.000 personas (un pauc mai de la meitat de la populacion regionala), una partia onte lo breton a dispareissut progressivament dempuei lo IXen sègle o onte es jamai estat parlat. La capitala economica dal duchat de Bretanha, Nantes, fai partia d'un cinquen despartament, que lo talh de los tecnocrates franceses, que ignoran o mespresan l'istòria, a laissat fòra de la region.

En lesent las conclusions de Broudic, intitulaas "Lo breton vai pas disparéisser, mès ...", ai sovent pensat a çò qu'es la situacion de la pratica de l'occitan, en particulari dins las Valadas. Te demando donc, lector, de veire dins las linhas que segon mai que lo simple retrach d'una realitat estrangiera, coma poleria benleu semelhar a prumiera vista, e de las considerar coma un miralh onte t'agachar.

D'en prumier la lenga e la cultura bretona jauvon d'un image plutuest dinamica: lo breton es present dins l'ensenhament, coma a la ràdio o a la television, esistís un grand numre de gropes de chantaires e de sonaires que son apreciats per un public nombros, decò en defòra de Bretanha, los cors de lenga (cors serals o formacion per adultes) coneisson un large succès e perèu l'edicion en breton se pòrta ben. Mès se dèu notar que totas las iniciativas dins lo domèni de la cultura bretona se fan pas en breton, per exemple pas tots los chantaires bretons interpreton de chançons en breton o coneisson la lenga bretona (en 1983 masque 1/5 de los chantaires e sonaires dal repertòri breton parlava breton).

Lo numre total de bretonants (370 000 personas que declaron conéisser la lenga bretona) es stable dempuei una desena d'ans, e representa 30 % de la populacion de Bassa-Bretanha de 15 ans e mai. Totun la situacion dal breton es pas tant bona qu'un poleria creire: entramei aquelos 370 000 que capisson lo breton, masque 240 000 pòon lo parlar, 180 000 lo legir e 100 000 l'escriure (8% de la populacion de Bassa-Bretanha). Lo breton es utilisat tots los jorns per solament 70 000 personas, e dos sus tres d'aquelos an mai de 60 ans. La l'i a mens de 15 000 bretonants qu'an mens de 40 ans. Enfin las condicions d'emplei dal breton son reduchas: lo breton sierv sobretot per parlar als ancians, e pas als joves o als mainats, los bretonants residon dins las comunas en declin, lo breton es plus transmés coma lenga mairala en familha dempuei mai de vint ans.

En contraste ambe aquò l'image de la lenga bretona es bona dins la granda majorança de la populacion regionala: 90% penson que chal manténer lo breton, 80% vòlon que sia ensenhat a l'escòla.

Alora qual futur per lo breton? El pòt devenir sia una "lenga-museu", una lenga moribonda, que viu en public solament a travers d'activitats culturalas o folcloricas, sia una "lenga-renaissença", una lenga que ensaia de sobreviure per tots los meç, dins lo sector cultural, linguistic e educatiu. Dins lo segond cas, l'Estat e las collectivitats territorialas deverian adoptar una politica linguistica ambiciosa e adaptaa, que se donesse au mens coma objectiu de conservar l'efectiu actual de bretonants per los 10 o 20 ans que venon.

Per aquò se pòt cerchar d'una part d'aumentar lo numre d'enfants que recebon un ensenhament dal breton a l'escòla coma lenga segonda, e d'autra part de frenar lo declin de l'usatge dal breton dins las populacions mai ancianas que lo coneisson coma lenga prumiera. En efect l'enquesta a revelat que l'efectiu bretonant lo mai ancian se redusia pas solament per la naturala disparicion dals mai vielhs, mès decò per lor abandon dal breton coma lenga principala de comunicacion.

Autre aspèct de la question, distinguir entre lenga prumiera e lenga segonda es pas solament far una diferença sus la transmission dal breton, mès decò posar un problème nòu qu'un universitari breton, Jean Le Dû, a presentat coma aquò: "Se doas personas dison parlar ben lo breton, que l'un es un païsan de setanta ans, l'autre un estudiant de vint ans, militant cultural. Se considerem que probaba-lament tots dos polerèn pas tenir facilament una conversacion un pau lonja e precisa, chal-la considerar que ilh s'esprimon dins doas varietats de la mesma lenga?". La situacion d'aquelas doas varietats, d'un caire lo breton local, pas ensenhat, unicament oral, e que aüra es pas plus transmes, e de l'autre caire lo breton standard, sostengut per una institucion e que correspond a las fòrmas escrichas de la lenga destinaas a la comunicacion al defòra de la comuna, ilh semelha a la situacion diglossica dal breton en facia dal francés. Se poleria ben qu'actualament en Bretanha un polesse veire simultaneament la mòrt d'una lenga e la (re)naissença d'una lenga que pren lo mesme nom.

La presa de consciença d'aquesta transformacion linguistica a dubert un debat que vira a l'entorn de qualcas questions: "Qual breton la se vòl salvar? Per qual usatge? Per qual public? Per los filhs o nebots d'aquelos qu'an totjorn parlat breton? Per una elita encharjaa de manténer la flama dal sovenir? (Le Dû)".

Questions dubertas, e pas qu'en Bretanha.

Jean-Michel Effantin

OUSITANIO VIVO - Anado XXVIII - n° 1 - genier 2001 - N° 252