UNA MERAVILHOSA ISTÒRIA SONAA DEINEAL

Lhi siei noms dins lo monde son diferents: Natale, Noël e l'occitan Nadal s'originon dal verbe latin nasci, naisser; lo totjorn occitan Deineal es la transposicion del latin Dies Natalis, e la tèrça forma occitana coneissua es Calendas, Chalendas dins las valadas. Aquesta ven da las Kalendae romane, que marcavon lo premier jorn dal mes que dins lo calendari roman tombava pròpi lo 25. Festa crestiana mai partecipaa e populara, lo Deineal tròba pr'aquò las sias raïç dins las religions paganas, en gardant a travèrs lhi sègles la sia valor simbòlica de la vita que ganha sus la mòrt. La fèsta còsmica dempuèi lo IV sègle foguet transformaa dins aquela dal Dies Natalis Christi, jorn de la naissença de Criste: celebraa clandestinament denant l'edicte de Constantin, dins lo 353 lo papa Tiberi n'en faset una fèsta de prechet, o coma òm di dins las valadas, una Bòna Festa.

Dins l'Occitània italiana lo Deineal arsòna la tradiccion dal presepi: aquesta paraula ven dal latin praesepium o praesepe e vòl dir crupia. Coma conta l'Evangeli de Luc, lo Pichòt Jesus apèna naissut ven pausat dins la crupia perqué Maria e Jusèp an pas trobat pòst en degun òste. Per la legenda, la crupia de Jesus foguet destrutjua dins lo II sègle per comand de Adriàn, mas entre 432 e 440 Sisto III portèt qualque tòc del sant cròs, bastit per Sant Jusep dins l'escapada en Egipte, a Sancta Maria ad praesepe, encuei Santa Maria Maggiore de Roma. Lo presepi en Provença es dich betelen o bèlem pròpi dal nom de Betlehem.

La messa de mesanuèch, tradiccion que remonta al V sègle, venia normalament après la velhaa, espaci reservat a las rapresentacions sacraas e a la mùsica. Protagonistas de la nuèch de Deineal eron lhi Novè, chants sus la Sacra Naissença: destinats dins l'Etat Mesana sonque ai preires, après son devenguts l'expression principala de la devocion dal pòpol, decò d'aquel di Alps, coma demostron lhi novè dal XVIII sègle retrobats a l'Argentièra en Val d'Estura e a La Chanal en Val Varacha.

Lhi novè mai vielhs d'Occitània, lhi Nadaus de Nòstra Dòna dei Doms, remonton a lh'ans entre lo 1570 e lo 1610, mas lhi mai famós son segurament aqueli de Saboly, que entre 1669 e 1674 realizet una publicacion di chants de Deineal de la Provença. Lo monde di pastres era pintat abo tòns talament sumiants e serens que lo premi Nobèl per la literatura Frederic Mistral diguet "lhi Novè de Saboly farion plorar d'emocion tota una glèisa".

En Occitània e sobretot en Provença lo 24 de decembre començava abo un rite entre lo magic e lo misteriós, que benlèu venia das libagions romanas. L'òme mai vielh de la maison ciern una chandela entre totas aquelas alumaas e la presenta a la familha: si la flama se coja coma un espìg tròp pesant l'arcòlt sarè abondant, si resta drecha sarè maigre. Après aqueste rite i a lo cacha-fiòc, l'envisca-fuèc, ente se buta fuèch al soc de Deineal. Chal que lo soc sie d'àrbol da frucha: prussièr, ceresièra, olivier. Denant de se butar a taula lo mai vielh e lo mai jove de la familha pauson lo soc dins la cheminèia e per tres bòts lo banhon de vin denant de viscar lo fuèc. En chantant Alègre, Dieu nos alègre, cacha-fiòc ven, tot ven ben, si siam pas mai que siam pas men…atendon, coma senhal positiu per l'an que ven, que lo soc comence a brusar e que la flama sie ben viva.

Dins la tradiccion dal Deineal occitan, sobretot dins las regions pauras, lo grand sopar, la cina dal 24, era una d' las gairas ocasions per sortir d'una alimentacion segurament ni bondosa ni variaa. Lo menù prepausava "lo maigre", es a dir qu'òm polia pas minjar la charn rossa: protagonista sus las taulas era alora, sie dins lhi país de mar que sus las montanhas, lo merlúç; ai nòbles e rics, per contre, agradava de mai lo jalpol o capon. Sus la taula, ont'era previst un pòst de mai, destinat simbolicament al paure, i avia tres chandelas que navisavon la Trinitat, lo Pan de Deineal e en Provença lo blat de Santa Barba. De fach dins aquesta region lo 4 de decembre, fèsta de la patrona di minaors e artificiers, se plantavon grans de blat e lentilhas dins pichòts vas. Dins lhi vint jorns que mancavon al Deineal, aquesti brolhavon en formant de pichòts bochs verds, anticipacion simbòlica dal futur arcòlt. La planta mai digordia auria trobat pòst sus la taula de Deineal. Dins lo menù provençal un pauc espartan la fantasia se descheinava abo lhi dòuç, tretze coma lh'invitats a la Darriera Cina. Dins las valadas, lhi rites que portavon bòna fortuna eron destinats a la nuèch entre Deineal e Sant'Esteve: las maires filavon un pauc de lana per brodar una crotz sus la mantelina di pichòts pastres: aquela crotz lhi auria empachat de derochar da la montanha e de tombar dins las mans des maschas.

Las festas de Deineal s'acabon abo l'Epifania. La paraula greca epifanè vòl dir aparicion: pas aquela de l'estela di penàs, la "cometa", mas aquela di Tres Rei. Sonats en italian Magi, sinhifiava òmes sabents qu'avion un poder entre lo regal e lo sacerdotal. Coneissem lors noms, Gaspar, Melquiòr e Baldassar, e en Occitània la fèsta de l'Epifania es encara sonaa lo Jorn di Rei. Dins aquesta ocasion, parelh coma lo premier jorn de l'an, lo pairin donava e dona encara encuei al filhòç, coma símbol de bòna fortuna, lo Preirin o Chicho, babacho de pasta dòuça a forma d'òme.

Rosella Pellerino

• Extracte da "Qui butèm dins lo presepi?" Ed. Primalpe.

OUSITANIO VIVO - Anado XXVII - n° 11- 18 de dezember 2000 - N° 251